Sunday, September 26, 2021

शब्दांची कर्णफुले

शब्दांची कर्णफुले

प्रसन्न सुंदर सुगंधी सकाळी
प्रेम बरसले अवचीत अवकाळी
नाहत्या ओलेत्या भोर केशांतून
थेंब तयाचे अवतरले भाळी

ओठी शब्द फुलून आले
शब्दांचे मग मोती झाले
तु ते हळूवार उचलूनी घेत
कर्णफुलांसम कानी ल्याले

(मिपाच्या यंदाच्या दिवाळीअंकासाठी काही उत्पादन करावे म्हणून या शब्दफुलांचे उत्पादन घेतले होते. पण आम्हा शब्दशेतकर्यांच्या मनाच्या गोदामात अनेक प्रकारचा लगोलग नष्ट पावणारा पण भरघोस उत्पन्न मिळणारा माल तयार होत असल्याने आहे ते उत्पादीत शब्दपीक मिपाच्या साहित्य मंडईइत विकायला ठेवले आहे. वाचक ग्राहकाकडून आहे त्या मालाला उठाव मिळेल ही शब्दशेतकर्याची आशा आहे.)

- शब्दमाल उत्पादक शेतकरी - पाषाणभेद
२४/०९/२०२१

  

Friday, September 24, 2021

पंचतत्व

पंचतत्व

अनंत आकाश पाहता  
मन माझे मोठे झाले 
तेच आकाश मनात कोंबले 
क्षणात सुक्ष्म अ‍ती लघू झाले ||१||

विस्तीर्ण जलाशय तो सागर 
त्यापुढती मी यकश्चित केवळ
नाव घडवली फळकुट घेवून 
लिलया पार कराया मिळे बळ ||२||

डोंगरांचे पर्वत जाहले
लंघून जाण्या उर धपापले
विमानात मात्र बसता 
गिरिशिखर भव्य भासले ||३||

संकटांची धग आली पेटून 
शत्रूसमान खिंडीत गाठून 
वारामागून वार करून
पराजीत केले त्यांना जिंकून ||४||

मार्ग समोरील नवीन अवघड 
चरण थकले चालून चालून
उत्साहाचा झरा न थकला
ध्येय समोर आले चालून ||५||
 
- पाभे
२४/०९/२०२१

Tuesday, September 21, 2021

मुखवटे

खरे चेहरे झाकण्या चढवूनी खोटे मुखवटे 
खरेच आहे भासवतात मग ते चेहरे खोटे ||१|| 

मनात कटूता असूनी वाहवा करती 
हसूनी खोटे वार करती पाठीवरती  ||२||

तोंडदेखला आदर देवूनी स्वागत होई 
पाठ वळता निंदा करण्याची करती घाई  ||३|| 

स्वार्थ साधण्या स्तूती करती तोंडभरूनी
कार्यभाग संपला, टिकेची झोड वदनी  ||४||

खोटे चेहरे वागवीत खोटे जीवन का जगावे?
मुखवट्याविना खरे चेहरे जगाला दाखवावे ||५||

- पाषाणभेद
२१/०९/२०२१

Sunday, September 19, 2021

माझे अन इतरांचे

माझेच दु:ख मोठे का?
इतरांचे दु:ख छोटे का?

हातातले गमावले सारे काही
त्यांनी तरी कमावले का?

पर्वतासम संकटे आली
हादरून मी गेलो, ते नाही का?

जे गेले ते माझे होते
इतरांचे काहीच नव्हते का?

मानले माझे माझे, केले माझे माझे
असेच असते इतरांचेही, नव्हे का?

Sunday, July 4, 2021

अपघात - एका नव्या ट्रकचा

 आज सुरेवारसिंगला ट्रकलोड घेवून मध्यप्रदेशातल्या सतना या गावी जायचे होते. नवी मुंबई ते सतना या प्रवासासाठी त्याने मनाची तयारी काल दुपारीच केली होती. साधारण चार दिवसाचा एकूण प्रवास होणार होता. इकडून काहीतरी केमीकल फिल्टर प्लांटचे मशिनरी घेवून तिकडे एका फॅक्टरीत अनलोड करायचे अन तिकडून इंदूरपर्यंत अनलोड येवून इंदूर जवळच्या पिथमपूरहून बजाज टेंम्पोमधून सामान घेवून ते चाकणला उतरवून परत नवी मुंबई. त्याच्या अनुभवाने एखादा दिवस जास्तच लागणार होता हे त्याला जाणवले होते.

बायकोने आणायला सांगितलेले किरकोळ किराणा सामान अन मुलीसाठी खाऊ घेवून तो काल दुपारीच लवकर घरी आला होता. रात्री आराम करून तो सकाळी उठला. लवकर आवरून मोटरसायकल घेवून कळंबोलीच्या इंपोर्ट एक्स्पोर्ट च्या त्याच्या मालकाने ट्रक लावलेल्या गोडावूनकडे तो सरळ निघाला. साडेनऊच्या सुमारास ट्रांसपोर्ट मालक त्याला स्व:त भेटायला आले. मालक स्व:त आलेले पाहून सुरेवारसिंग आश्वर्यचकीत झाला. आजवर असे कधी झाले नव्हते. मालक रणदीप चौघूले एक मोठे प्रस्थ होते. त्यांच्या ट्रकव्यवसायातून व कारखानदारीतून ते नव्या ट्रकच्या किल्या सुरेवारसिंगला द्यायला आले हे ऐकून तो हरखला. तसे ते नहमीच सुरेवारची काळझी घेत असत. वेळोवेळी पगारवाढ अन बोनस त्याला याच ट्रानंपोर्ट कंपनीत मिळत होता. आधीच्या कंपनीच्या मानाने येथे सगळे स्थिस्थावर होते. चार पाच वेळा चौघूले साहेब स्वत: त्याच्या घरीही आले होते. त्या लहानशा घरी साहेब कसे आले याचेच सुरेवारसिंगला आश्चर्य वाटत होते.

एखाद्या लहान मुलाला नवे खेळणे भेटावे तसा भारत बेंझचा 3523R हा नवा कोरा ट्रक त्याच्यासाठी माल लादून सज्ज होता. मालकांनी गेल्याच आठवड्यात असलेच चार ट्रक खरेदी केले होते. प्रशस्त कॅबीन, एसी, नवे मिटर असलेले कंसोल, झोपायला प्रशस्त जागा, कमी आवाज करणारे इंजीन, म्युझीक सिस्टम इत्यादी अनेक आधूनीक सुविधा त्या नव्या ट्रकमध्ये होत्या. गेल्या गुरूवारीच त्याने त्या ट्रकच्या डिलीव्हरीच्या वेळचे पेढे खाल्ले तेव्हा आपल्या हातीही हा ट्र्क हवा होता असे त्याला वाटले. ते स्वप्न आज सत्यात उतरले होते.

मालकांनी किल्या सुरेवारच्या हातात दिल्या, फोटो निघाले अन काळजीपूर्वक ट्रक चालवायच्या सुचना देऊन ते निघून गेले.

आता सुरेवारसिंग अन क्लिनर रघूनाथ यांनी ट्रकचा ताबा घेतला. सुरेवारइतकाच रघूनाथही नव्या ट्रकमध्ये बसायला मिळणार म्हणून आनंदी होता. सकाळी आल्या आल्या त्याने ट्रक पुसून चकाचक ठेवला होता. ह्या ट्रीपच्या वेळी रघू आपल्याबरोबर असल्याने सुरेवारसिंगला बरे वाटले. दोघेही उत्तराखंडातील एका जिल्ह्यातील आजूबाजूच्या गावचे असल्याने मनमोकळे बोलणे होत असे. रघू तसा बावीशीचा तरूण होता. पण गावाकडे काही नसल्याने ओळख काढत तो कळंबोलीला आला अन या ट्रकच्या लायनीत पडला. रघूही त्याच्या घरी वरचेवर येत असे. येतांना मुलीला खाऊ, खेळणी घेवून येत असे. सुरेवारसिंगची लांब ड्यूटी असेल तर घरची काळजीही घेत असे.

ट्रक डिजल अन लोड भरून तयारच होता. लोड एकदम मापात अन वजनात असल्याने पोलीसांची भिती नव्हती. तरी पण कोठेतरी पैसे लागतीलच याची खात्री मालक चौघूलेसाहेबांना असल्याने त्यांनी पाच हजार कॅश द्यायला सुपरवायजरला सांगितले होते. कॅश हातात पडताच सुरेवारसिंगने ट्रकला नमस्कार केला अन व्हिलवर जाऊन सेल मारला. आनंद अन उत्सूकतेने हसत हसत त्याने तेथील उपस्थितांचा निरोप घेतला.

नवी मुंबईची हद्द ओलांडून कळवा ब्रीजला आज फारशी ट्राफीक नशीबाने लागली नव्हती. बहूदा कोवीडचा परिणाम असावा. उल्हास नदी ओलांडल्यावर रघूने गाण्याचा युएसबी ड्राईव्ह बदलला अन कोळीगीतावर त्याने ठेका धरला. सुरेवार एकदम आरामात चालवत होता. घाई करायची नव्हती. ट्रकलोड असतांना तो सावध चालवत असे. मागच्या मालकाने त्याचा हा गुण हेरला होता अन आताच्या मालकालाही त्याने तसा निरोप दिला होता. त्याचमुळे कदाचित नवा कोरा ट्रक आज सुरेवार चालवत होता.

शहापूर सोडल्यानंतर कसार्‍याच्या अलीकडे घाटातील उतारावर ट्रकच्या ब्रेकमध्ये काहीतरी गडबड असल्याचे सुरेवारच्या लक्षात आले. ट्रक साईडच्या लेनमध्येच होता पण नाही म्हणायला वेग होताच. त्यात घाटाचा उतार. ब्रेक फेल झाल्याचे लक्षात येताच त्याने रघूला सावध केले अन खालच्या गीअरमध्ये ट्रक टाकला. आवाज मोठा होता तरीपण गीअर बदलला, परत एक, परत एक असे करत ट्रक तिसर्‍या गिअरमध्ये आणला. वेग कमी झाला तरी उतारावरून ट्रक चालतच होता. रघूला चौघूले साहेबांना फोन लावायला सांगत सुरेवारने हॉर्न वाजवत , हजार्ड लॅम्प लावत इतरांना सावध करण्याचा प्रयत्न केला. साहेब फोनवर येताच रघूने फोन स्पिकरवर टाकला अन सुरेवारने जी काही परिस्थिती आहे ती सांगितली. ट्रक अजून कंट्रोलमध्ये आहे पण उतार असल्याने काही करू शकत नाही असे सुरेवारने सांगितले. ट्रक झाड किंवा एखाद्या दगडाला, रेलींगला धडकवण्याशिवाय इतर मार्ग नव्हता. घाईतच निर्णय घ्यावा लागणार होता. आपण तसे करणार किंवा तसेच केले तर ट्रकमधला माल, अन इतरांचे प्राण धोक्यात येणार नव्हते. सुरेवारसिंगने रघूला दरवाजा उघडून उडी मारायला सांगितले होते. त्याप्रमाणे त्याने उडी घेतली. हायवे चार लेन चा असल्याने फारशी अडचण ने येता तो पायावर तोल सावरून ट्रकच्या बाजूने पळत राहीला. अगदी काही सेकंदात आता सुरेवारने उडी मारली तरच तो वाचणार होता अन्यथा ट्रक ज्या दिशेने जाईल त्या दिशेने त्याला जाणे भाग होते. मागून इतर वाहने येत असल्याने ड्रायव्हरसाईडने खाली उडी मारणे शक्य नव्हते. शेवटी मनाचा हिय्या करत सुरेवारने क्लिनरच्या बाजूच्या दरवाजातून उडी मारली. पन्नास एक मिटर ट्रक सरळ पळत राहीला. त्या दरम्यान रघू अन सुरेवारही ट्रकच्या बाजूने पळत गेले. तेवढ्यात एक पक्षी ट्रकच्या क्लिनरसाईडच्या खिडकीतून कॅबिनमध्ये पाहत समांतर उडत राहीला. रघू त्या पक्षाकडे पाहतच राहीला. शेवटी ट्रक डाव्या बाजूला वळला अन रस्त्याच्या साईडपट्यांमधून जावून एका झाडाला धडकला. एक मोठा आवाज झाला अन ट्रक गीअरमध्ये बंद पडला. त्या झाडाच्या बाजूलाच घाटाच्या रस्त्याचे रेलींग होते तेथे ट्रकचा ड्रायव्हरकडचा भाग दाबल्या गेला. क्लिनरसाईडची पूर्ण बाजू झाडाला धडकून दाबल्या गेली होती. समोरील काचेचे तुकडे तुकडे झाले होते. हिर्‍यांचा पाऊस पडावा त्याप्रमाणे समोरील काचेचे तुकडे खाली पडलेले होते. कुलंटचे पाणी, संपमधले ऑईल इतस्तत: उडाले होते. रबराचे पॅकींग गळून पडलेले अशा अवस्थेत ट्रक शांत उभा होता.

सगळ्यांचे नशीब बलवत्तर होते असे म्हणायला हरकत नव्हती. ट्रकच्या कॅबीनचे इंजीनचे नुकसान सोडल्यास इतर जिवीत अन वित्त हानी झालेली नव्हती. मागील मशीनरीचा कोणताही भाग ट्रकबाहेर आलेला दिसत नव्हता. चौघूले साहेबांचा फोन रघूच्या फोनवर चालूच होता. रघू जसा काही त्यांना अपघाताची लाईव्ह कॉमेंट्रीच ऐकवत होता. ट्रक धडकून थांबल्याचे अन जास्त नुकसान न झाल्याचे ऐकून पुढील कारवाईसाठी त्यांनी रघूला अन सुरेवारसिंगला तेथेच थांबायला सांगितले. असाही ट्रक चालू करून रिव्हर्स घेता आला असता पण ब्रेक फेलचे कारण असल्याने तो सुस्थितीत एखाद्या ठिकाणी नेणे शक्य नव्हते. ट्रांसपोर्ट कंपनीने जवळच्या पोलीस स्टेशनला कळवलेले होते.

झालेल्या नुकसानीचा अंदाज घेत सुरेवारसिंग अन रघू ट्रकजवळ उभे होते. ट्रकचे कागदपत्र अन कॅबीनमधले पैसे इत्यादी सुरेवारने आपल्या ताब्यात घेतले. रघूला त्याने मोबाईलमध्ये ट्रकचे निरनिराळ्या अ‍ॅंगलने फोटो काढायला सांगितले. घाटातला रस्ता असल्याने आजूबाजूला वस्ती नव्हती तरीपण आवाज ऐकून पाठीमागचे पाच सहा ट्रक तेथे थांबले. थोडीफार ट्राफीक जाम झाली. आजूबाजूचे रहीवासी तेथे जमले.

----XXXX--------XXXX--------XXXX--------XXXX--------XXXX--------XXXX--------XXXX--------XXXX----

दुपारच्या साडेबारा पाऊणच्या दरम्यान मला माझ्या हेड ऑफीसातून फोन आला. एखादी नवी क्लायंट विजीट असावी असा माझा अंदाज होता. पण तो साफ चुकला. क्लेम इंटीमेशन डिपर्टमेंटच्या मॅनेजरने मला शहापूरच्या अलीकडे कसार्‍याच्या पुढे ट्रक अपघात कव्हर करायला सांगितले होते. नाशिकहून एवढ्या लांब मोटरसायकलवर जाणे शक्य नव्हते. मी त्याला ठाणे ऑफीसमधून माणूस पाठवायला सांगितले. त्याने तसे आधीच प्रयत्न केले होते आणि तेथील फिल्ड विजीटवाला मुरबाडला गेलेला होता. त्याला दुपारपर्यंत वेळ लागला असता अन कोरोनामुळे इतर कुणाची उपस्थिती शक्य नव्हती, म्हणून जवळचा पोहोचणारा मीच सापडलो होतो. मॅनेजरने लगेचच निघ मी अपघाताचे लोकेशन तुला व्हाटसअ‍ॅप केले आहे असे सांगितले. शेवटी मी कार घेवून तिकडे जाईन पण कार घेण्यासाठी मला घरी जावे लागेल असे मी त्याला सांगताच मॅनेजर राजी झाला. तो फोन ठेवतो तितक्यात अपघात झालेल्या ट्रकचा ड्रायव्हर सुरेवारसिंगचा मला फोन आला. त्याला मी एक तासात तिकडे पोहोचतो असे आश्वासन दिले. इतर जिवीतहानी वगैरेची चौकशी केली. पोलीस आलेत का ते विचारले. अपघात मोठा होता तरी फारसा गंभीर नसल्याने घरी मी जेवायला येत असल्याचा फोन केला. घरी गेल्यानंतर घाईत जेवण केले अन कॅमेरा, कागदपत्रे घेवून कार बाहेर काढली. घोटीपर्यंत लोकल ट्राफीक फार असते. त्यानंतर मात्र ट्राफीक शिस्तीची पण विरळ झाली. कोरोनामुळे सगळ्याच गोष्टींवर परिणाम झालेला होता.

अपघाताचे ठिकाण कसारा अन खर्डीच्या मध्ये एका पुलाच्या पलीकडे आहे असे गुगलमॅपमध्ये दिसत होते. अडीच वाजता इगतपूरी सोडले तसे ड्रायव्हरला लोकेशनसाठी फोन केले. शहापूरमधले पोलीसही तेथे पोहोचले असल्याचे त्याने सांगितले. रस्त्याने जातांना मोबाईलमध्ये अपघाती ट्रकचे डिटेल्स बघीतले. आर सी बूक वरून ट्रक तर एप्रील 2021 पासींगचा होता. जास्तीत जास्त दोन एक हजार किलोमीटरदेखील मुश्कीलीने चाललेला असावा. अशा ट्रकचे ब्रेक फेल होतात ही आश्चर्याची घटना होती. नक्कीच काहीतरी मॅन्यूफॅक्चरींग बिघाड होता. अर्थात आमचे काम इंन्शूरंस क्लेमचे होते.

साईटवर पोहोचलो तसे तेथे उपस्थित पोलीस अन किरकोळ गर्दी दिसली. लगोलग कॅमेरा तयार केला अन सगळ्या बाजूचे फोटो काढायला सुरूवात केली. चेसीस नंबर, इंजीन नंबर शोधायला थोडा वेळ गेला. या ट्रकचा अपघात पहिल्यांदा कव्हर करत होतो. रजिस्ट्रशन नंबर प्लेट झाडाखाली दाबल्या गेली होती म्हणून बाजूने अन मागील बाजूने ट्रकचे फोटो काढले. ड्रायव्हरला गाडीच्या कागदपत्रांबद्दल विचारले असता त्याने आरसी बूक, परमिट बुक, रजिस्ट्रेशन, ड्रायव्हींग लायसंस इत्यादी कागदपत्रांची फाईल मला दिली. त्यात एक मेंटेनंस रजिस्टरही होते. मधल्या वेळेत माझी नजर टायर, मागचा लोडेड माल यावर गेली. नवाच ट्रक असल्याने काही अडचण नव्हती. सरळ सरळ ब्रेक फेलची केस होती. ड्रायव्हरने दिलेल्या मेंटेनंस रजिस्टरमध्ये शेवटच्या पानावर ड्रायव्हरने आडव्हांस घेतलेले घेतलेले पैसे, नेपाळ मध्ये उतरवलेला माल इत्यादी उल्लेख दिसून आले. अर्थात ते रजिस्टर अन उल्लेख जुने होते.

तेव्हढ्यात ड्रायव्हर बोलला की, "साहबजी, वहा नही मिलेगा. दिखाईए, मै पन्ना निकालता हू", असे बोलुन त्याने रजिस्टरमधून त्याच्या ट्रकच्या शेवटच्या मेंटेनन्सचे पान काढून दिले. पहीली सर्वीसींग झालेली होती अन त्यात काहीतरी लिहीले असते पण "विडॉल झुम" हे ग्रीस (असे ग्रीस आहे हे मला माहीत नाही) वापरलेले असते याचा उल्लेख अन त्या ग्रीस बॅरलचा फोटो होता. त्यात ट्रक, मोटरसायकल, चेन, बेअरींग्ज यांचे चित्र होते. आधीच्या मेकॅनीकने ते ग्रीस वापरले असावे.

पोलीसांची एफआयआर कॉपी अन पंचनामा कॅमेर्‍यात फोटो काढून ठेवला. मी माझा फिल्ड रिपोर्ट तयार करणार तेव्हढ्यात ट्रक मालक असलेल्या कंपनीतून दुबे या नावाच्या माणसाचा मला फोन आला. फोनवर तो जरा रफ बोलत होता. अर्थात कामाच्या स्वरूपात असल्या फोनची आम्हाला सवयच असते. ड्रायव्हरची बाजू सावरा जास्त लफडी होतील असे लिहू नका वगैरे वगैरे. पण या दुबेने सरळसरळ सांगितले की ट्रकच्या ब्रेकच्या बाजूने, तेथील केबल्स वगैरेचा फोटो अजिबात काढू नका. ब्रेक पिस्टन, तेथील ऑईल वगैरे फोटो काढा पण त्याच्या पुढील असेंब्लीचे फोटो अन उल्लेख अजिबात येवू देऊ नका. पोलीस देखील सहकार्य करत आहेत. तुम्हीही करा. तेव्हढ्यात मला माझ्या मॅनेजरचाही फोन आला. त्याचाही रोख प्रकरण मिटवण्याकडे होता.

मी माझे काम संपवले. कागदपत्रांवर ड्रायव्हरच्या सह्या घेतल्या अन परत नाशिककडे निघालो. अपघातात नक्की कसला घोळ होता ते मला अजूनपर्यंत समजले नाही.

- पाषाणभेद
०४/०७/२०२१

Monday, June 28, 2021

वडीलांना काव्यसुमनांजली

 तुमच्या जाण्याने जग सुने झाले

सुख सारे असूनही भासे काहीतरी उणे ||

किती आठव काढावी
किती स्मृती जपावी
त्या आठवांनी डोळा पाणी आले
तुमच्या जाण्याने जग सुने झाले ||१||

रिक्त झाली तुमची नेहमीची जागा
तुम्ही दिसणार तेथे आम्हा असे आशा
असे कसे मधूनच जग सोडूनिया गेले?
तुमच्या जाण्याने जग सुने झाले ||२||

कार्ये केली अनेक; ओंजळ भरून दिले दान
दया केली दीनांवर; सदा काळजी काळीज भरून
रिक्त राहीले स्वतः केले दुसर्‍यांचे भले
तुमच्या जाण्याने जग सुने झाले ||३||

आयुष्यातले दु:ख कधी जाणवू दिले नाही
शरीराच्या कष्टाने डोळा पाणी आणले नाही
काळाने तुम्हाला असे अकाली का नेले?
तुमच्या जाण्याने जग सुने झाले ||४||

(माझे वडील जाण्याला आज सव्वा महिना झाला. वडीलांना हाक मारण्यास मी पोरका झालो. त्यांच्या आठवणी तर येतच राहतील.
आजच्या जागतिक फादर्स डे निमित्ताने ही काव्यसुमनांजली वडीलांना अर्पण.)

- पाषाणभेद
२०/०६/२०२१

"वैरी भेदला" या विनोदी वगनाट्याचे ई पुस्तकाचे आज ई साहित्य प्रतिष्ठानतर्फे पुन:प्रकाशन

 http://www.esahity.com/uploads/5/0/1/2/501218/vairi_bhedala_sachin_boras...

https://www.facebook.com/Vagnatya/photos/a.395135740861318/395135597527999



येथील मुख्य पानावर "वैरी भेदला" हे विनोदी वगनाट्य असलेले माझे ई पुस्तक आज ई साहित्य प्रतिष्ठानतर्फे पुन:प्रकाशीत झालेले आहे.

सदर पुस्तक हार्डकॉपी स्वरूपात 2017 सालीच अमिगो पब्लिशरतर्फे प्रकाशीत झालेले होते.

सदर पुस्तक आपण विनामूल्य स्वरूपात "वैरी भेदला" विनोदी वगनाट्य येथून किंवा ई साहित्य प्रतिष्ठान- नाटक विभाग येथील नाटक विभागातून डाऊनलोड करून वाचावे.

"वैरी भेदला" या पुस्तकासाठी आपणास कोणतेही मूल्य देण्याची गरज नाही. हे पुस्तक विनामूल्य आहे. आपण ते वाचावे आणि आपल्या ओळखीच्या वाचकांत विनामूल्य वाचनास देण्याचे करावे ही विनंती.

हे ई पुस्तक वाचल्यानंतर आपण तीन मिनिटात तीन गोष्टी करू शकतात.

1. आपणास हे पुस्तक कसे वाटले ते फोन, व्हाटस अ‍ॅप मेसेज किंवा ईमेल करून लेखकाला कळवू शकतात.
2. ई साहित्य प्रतिष्ठानला ईमेल करून हे पुस्तक कसे वाटले ते सांगावे.
3. आपले मित्र तसेच सर्व मराठी लोकांना या पुस्तकाबद्दल आणि ई साहित्य प्रतिष्ठानबद्दल सांगा.

कळावे.

आपला,
पाषाणभेद उर्फ सचिन बोरसे
982 Three4 O2554

कथा: पोळी शब्दाच्या इतिहासातील उल्लेखाची

कथा: पोळी शब्दाच्या इतिहासातील उल्लेखाची

चेहरापुस्तकावर पोळी आणि चपाती यापैकी योग्य मराठी शब्द कोणता यावर वाद झडत असतांना इतिहासाची पाने चाळतांना काही ऐतिहासीक पुरावे हाती लागले.

त्यातील एक संदर्भ म्हणजे, संस्कृतग्रंथ "भुकंबलीतम: - वेदोपदेश" (प्राकृतातः भुकबळी) .
सदर ग्रंथ संत पाषाणभेद ( जन्मसाल: उपलब्ध नाही, मृत्यू: शके १६६१ किंवा ६२) यांनी लिहीलेला आहे.
( "भुकंबलीतम: - वेदोपदेश" ग्रंथ प्राकृतात अनुवाद दगडफोड्या यांनी "भुकबळी" या नावाने केला आहे. (रचनाकालखंड उपलब्ध नाही.)
(सदर दोनही ग्रंथांची उपलब्धता अतिशय दुर्मीळ आहे. इच्छूकांनी शोध घ्यावा.‌)

सदर ग्रंथात "पोळीयस्य कारणेन" (पोळीच्या कारणाने) या अध्यायात तत्कालीन भिकारी अन एक साधूजन यांच्या भुकेची तुलना एक धनवान सावकार कसा करतो याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. पोळी न मिळाल्याने भिकारी जग सोडतो आणि तो साधू त्या सावकाराकडून पोळी मिळवून ती खाऊ घालण्यासाठी त्या भिकार्यास जीवदान देतो अशी कथा आलेली आहे.

ती कथा येथे थोडक्यात मांडण्याचा प्रयत्न करत आहे.

कथा सुरू होते आहे:

प्राचीन काळी मर्‍हाटी राज्यात जनटक प्रांतात त्रिकंस्थान नावाचे एक गाव होते. गाव तसे लहानच होते. गावाच्या आसपास शेती करणारे आणि त्या अनुषंगाने व्यवसाय करणारे राहत असत. पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात हे गाव येत असल्याने दुष्काळ तर गावाच्या पाचवीलाच पुजलेला होता. अनेकदा बियाणे पेरावे अन ते उगवण्याआधीच पक्षांचे अन्न व्हावे अशी परिस्थीती होती. होता येईल तितके अन्न उगवावे अन ते पुरवून पुरवून वापरावे, इतर वरकामे करून जीवन जगावे अशी तेथल्या गावकर्‍यांना सवय झालेली होती.

गावात एक औंदाजी नावाचा गरीब राहत होता. गावाच्या सीमेवर त्याची झोपडी होती. मजूरी करून दिवस कंठत तो म्हातारा झालेला होता. आताशा त्याचेकडून काही काम होत नसे. दिवसभराचे कोरान्न मिळवायला तो काम करण्यासाठी इतरांकडे याचना करत असे पण त्याच्या शारिरीक विपन्नावस्थेकडे पाहून कोणताही स्त्री-पुरूष त्याला दया म्हणून चतकोर शाक भाकरी देत असे. औंदाजी बापडा देखील त्याला आता सरावला होता. एक पाय ओढत तो चारपाच दारी भिक्षा मागे अन आपल्या पोटाची खळगी भरण्याइतके अन्न मिळवून आपल्या झोपडीत जाऊन पडत असे. गेला आठवडा औंदाजीच्या पायाचे दुखणे वाढलेले होते. त्यातच अन्न न मिळाल्याने त्याला ग्लानी येत होती. कसेबसे पाण्यावर दिवस काढत होता बापडा.

त्याच समयाला त्रिकंस्थान गावाच्या दामाजी सावकारांकडे नातवाच्या बारशाच्या समारंभ होता. पंचपक्वान्नाची जेवणे नुकतीच आटोपल्यामुळे मंडळी सुस्तावलेली होती. विडा पान खाऊन वडीलधारे वामकुक्षी घेत होती. स्त्रीया माजघरात आवराआवर करत होत्या. लहान मुले वाड्यातल्या चौकात खेळत होती. अशा समयाला औंदाजी आपला दुखरा पाय सरकत सरकत तेथे भिक्षा मागण्यासाठी आला. त्याने फार काही नको, फक्त चतकोर अर्धी पोळी अन प्यायला पाणी द्या अशी विनंती तेथे केली. सुस्तावलेल्या दामाजी सावकारांनी पाहुण्यांसमोर आपली आब दाखवण्यासाठी औंदाजीला पोळी, भाजी, पाणी देण्यास साफ नकार दिला. इतकेच नव्हे तर त्या वाड्यासमोरून लगेच निघून जाण्यास त्याला फर्मावले.

पोटातली दोन दिवसांची भुक, उन्हाचा त्रास, आजारी शरीर, झालेले वयोमान या सगळ्यांचा एकत्रीत विपरीत परिणाम होवून औंदाजीने सावकाराच्या वाड्याच्या पायरीवरच आपले प्राण सोडले.

हे सर्व पाहुणे अन सावकारासमोर घडले. सावकारासही आपल्या वागण्याचा पश्चाताप झाला व तो त्याने सगळ्यांना बोलून दाखवला. घटना तर घडून गेली होती. आता पश्चाताप करण्यात काही अर्थ नव्हता. कदाचित औंदाजीला तेथेच मरण यावे अशी नियतीची इच्छा असावी.

याच दरम्यान संत पाषाणभेद तेथे अवतिर्ण झाले. काखेत झोळी, हातात कमंडलू, पायी खडावा, अंगात कफनी, डोईस मुंडासे, कपाळी रेखीव चंदनी सूर्य अशा वेशात ते सावकाराच्या वाड्यासमोर उभे ठाकले. आपल्या उंच आवाजात ओमकाराचे स्मरण करून त्यांनी सावकाराकडे कोरडा शिधा मागितला. परंतु सावकार, तेथील पाहुणे, स्त्रीया इत्यादी मंडळी औंदाजीच्या शवाभोवती गोळा झालेली होती. संतांकडे कुणाचेही लक्ष नव्हते. अजून दोन वेळा ओमकार करून भिक्षा मागून जर नाही मिळाली तर पुढल्या घरी जाण्याचा संतांचा विचार होता तितक्यात सावकाराचे लक्ष त्यांच्याकडे गेले. सावकाराने घडलेला सगळा प्रकार पाषाणभेदांच्या कानावर घातला. तसेच थोडी वाट पाहून औंदाजीला पोळी भाजी तसेच गोडान्न देण्याची त्यांच्या मनीची प्रांजळ भावना होती हे देखील सावकार वदले.

संत पाषाणभेदांनी आपल्या ठाई असलेल्या आंतरीक ज्ञानाने सर्व काही आधीच जाणले होते. झालेल्या घटनेत सावकाराची काही चूक नव्हती. भिक्षा देणे न देणे हे सर्वस्वी दात्याच्या मनात असते. त्याला भिक्षेकरी आक्षेप घेवू शकत नाही, तसेच कसलाही श्राप देणे हे देखील उचीत नाही हे ते जाणत होतेच.


त्यांनी सावकारास मानसीक धीर दिला आणि सावकाराने त्यांचे चरण धरले. थोडे मागे सरत लगोलग संत पाषाणभेदांनी औंदाजीचे शव उचलले आणि ओसरीवर ठेवले. शवाच्या बाजूस डोळे मिटून सिद्धासनात त्यांनी बैठक घेत ईश्वराचे स्मरण केले. आपली प्रार्थना संपवत संत पाषाणभेदांनी उपचार म्हणून आपल्या कमंडलूतील पाणी औंदाजीच्या पापण्यांना आणि कपाळाला लावले. पुन्हा एकवार संतांनी ईश्वराचे स्मरण केले. अगदी थोड्या कालाने औंदाजीच्या शरीरात श्वास वास करू लागला. हाती पायी थरथर जाणवली. पुढच्याच क्षणाला औंदाजीने डोळे उघडले. समस्त मंडळींच्या आश्चर्यास पारावार उरला नाही. वयस्कर स्त्रीयांनी आपल्या सुना-मुलांना औंदाजीसाठी पोळी भाजी घेवून येण्यास पिटाळले. सावकारांच्या आनंदाला तर पारावार उरला नाही. त्यांनी औंदाजीला बसते केले अन पोळी भाजीचा पहिला घास आपल्या हाताने त्याला भरवला. 'पोट भरून खा अन तुझ्या दुखर्‍या पायाच्या उपचाराची जबाबदारीही मी घेतो', हे सावकारांचे बोलणे ऐकून औंदाजीच्या डोळ्यातून घळाघळा अश्रू वाहू लागले. काय घडले हे तो समजून चुकला होता. मनोमन त्याने संताचे आभार मानले. पाहूणे मंडळीही ते द्रृष्य बघून भावूक झाली होती.

उपस्थित सज्जन भावनेतून सावरत असतांना सावकारांना संत पाषाणभेद भिक्षा मागण्यासाठी आल्याची आठवण झाली. ते सभोवार पाहू लागले. पण संत पाषाणभेद तेथे होतेच कोठे? ते तर तेथून केव्हाच निघून गेले होते. तेथील सज्जनांनी संत पाषाणभेद निघून गेल्याच्या दिशेने श्रद्धेने हात जोडले.

"भुकंबलीतम: - वेदोपदेश" (प्राकृतातः भुकबळी) या ग्रंथातील "पोळीयस्य कारणेन" (पोळीच्या कारणाने) हा अध्याय येथे संपतो.

"पोळी" या शब्दाच्या अर्थाचे विवेचन:
जनटक प्रांत तसेच त्रिकंस्थान नावाचे एक गाव महाराष्ट्रातच नाशिक भागात होते असे विद्वान इतिहासकारांचे मत आहे. "भुकंबलीतम: - वेदोपदेश" (प्राकृतातः भुकबळी) या ग्रंथाची रचना कालखंड हा शके १६६१ च्या आधीचा असावा. तो संत पाषाणभेद ( जन्मसाल: उपलब्ध नाही, मृत्यू: शके १६६१ किंवा ६२) यांनी लिहीलेला आहे. त्याकाळी महाराष्ट्र प्रांतात पाकृतात पोळी हा शब्द असल्याचे या ग्रंथवाचनावरून सिद्ध होते. थोडक्यात 'पोळी' हा अस्सल मराठी शब्द आहे.

तसेच सदर ग्रंथांत अनेक मराठी शब्दांचा उलगडा होऊ शकतो इतके शब्द आलेले आहेत. वेळोवेळी आपण ते अभ्यासू या.

३०/०४/२०२१

आमचीबी आंटी जन टेस

आमचीबी आंटी जन टेस

गावात कायबी काम नव्हतं आजकाल. सगळे निसते बशेल. कोरूनामुळं नाम्याचं रसाचं गुर्‍हाळबी बंद पडेल व्हतं.
त्येच्यायच्या त्या कोरूनाच्या. सकाळ संध्याकाळचा आमच्यावाला आड्डा आसा बंद पडेल. वावरातबी कांदे काढेल व्हते, आन या येळेला भाव काय मिळाला नाय. टॅक्टरचा हप्ता घरातून द्यावा लागला, आता बोला.

या कोरूनाची आंटी जन टेस करून घ्या, आंटी जन टेस करून घ्या म्हनून मलेरीया डाक्टर आन आशाबाई गावात फिरत व्हती. मलेरीया डाक्टर लई बाराचं हाय बरं का आमच्या आरोग्य शेंटरवरचं. कायम आशाबाईला बरूबर घेवूनच फिरतं लेकाचं.

जाऊद्या, आपल्याला काय म्हना.

तर मलाबी वाटलं की आपलीबी करून घ्यावी आंटी जन टेस. आंटी जन टेसला काय काय करावं आसं कोनाला तरी विचारावं आसं वाटत व्हतं. कारन, आंटीपर्यंत ठिक हाय पन जन म्हणजे जनता. आता ती आंटी आन मी, समद्या जनांसमोर काय आन कसं करनार आसा मला प्रेश्न पडला. कोनाला विचारायचीबी लय लाज वाटत व्हती. जनांसमोर काय झालं तर गावात त्वांड दाखवायला जागा नव्हती. सगळे सगे सोयरे गावातच. तसं झालं तर कायम तोंडाला पट्टी लावावी लागणार आशी भिती मनात आली. पन आंटी काय करनार, ती कशी आसंल, ती काय काय देईल, न देईल या विचारानं रात्रीची झोपबी येईना झाली.

संज्या आन राम्या तसं आंटी टेस करून आल्यालं व्हतं, पन त्यांना विचारावं म्हंजे आगीत हात घालन्यासारखं व्हतं. आन संज्या तर माझी हिरॉईन करीनाच्या शेजारीच राहतो. भाड्या मुद्दाम माझ्यासमोर तिचं खरं नाव करूना मोठ्यानं बोलत राहतो. माला सांगा, कोरूनाच्या काळात आसं चिडवनं बरं हाय का? ऊस जळलं त्याच्या वावरातला अशानं. कांदा करपलं उन्हाळ्यातला त्याचा.

जाऊद्या, आपल्याला काय म्हना.

मनाचा हिय्या करून लालचंद मारवाड्याच्या दुकानातून मुद्दाम वीस किलो तांदूळ घेतांना या आंटी जन टेसची थोडी माहीती काढली. त्ये म्हनलं की, आधार कार्ड घेवून जा आन लायनीत थांब. नंबर आला की आंटी टेस व्हईल.

आता या आंटी जन टेसला आधार कार्ड नंबर देऊन लायनीत थांबायचं म्हनजे लई काळजी वाटू लागली. आंटीनं आधार नंबर कुनाला दिला आन त्ये आपल्या घरी पत्ता काढत आलं म्हणजे? आंटीनं काय काळाबाजार केला तर काय आशी चिंता मनाला लागून राहीली.

धडगत करून आरोग्य शेंटरला गाडी लावली. सकाळी गेलेलो. बाहेर धा बारा जनांची लाईन व्हती. वळखीचं कुनीच नव्हतं हे बरं होतं. मधी आसलेली आंटी जन, लोकांना कवा भेटल आसं वाटत व्हतं. एकानं आधार नंबर घेतला. नाव बीव लिहून घेतलं. एक आडूसा होता. तिथंच आंटी आसल, अन जन, लोकं तिथंच तिला भेटत आसतील आसं वाटलं. एवढ्या गर्दीत आंटीला भेटनं काय बराबर वाटंना. पन एकदा का व्हईना भेट झाली म्हंजे आपलं गाडं पुढं रेटता येईल आसा विचार मनात आला.

माझ्यावाला लंबर आला आन मी आडूशामागे गेलो. तवा आंटी बिंटी काय दिसली नाय.

तिथं दवाखान्यासारखं मांडलेलं व्हतं अन एक नर्स व्हती. मंग त्या पोरीनंच नाकात कायतरी खुपासलं. आन जा म्हनाली.

लय फसगत झाली राव. द्राक्षे काढणीला यावे आन पाऊस पडून सगळा माल बेचीराख व्हावा, अगदी पावडरी मारायलाबी येळ मिळू नये आसं झालं. आसं कुठं आसतंय व्हय?

आशी झाली आमच्यावाली आंटी जन टेस.

जाऊद्या, आपल्याला काय म्हना.

- पाषाणभेद
२६/०४/२०२१